घ चे गाणे घण घण घण घंटी वाजली

घ चे गाणे

घण घण घण घंटी वाजली

चला मुलांनो शाळा सुटली

आता घरी जाऊ जाऊ

घोसाळ्याची भजी खाऊ

शाळेत आहे उंच झाड

त्यावर बसते एक घार

घार फिरे आकाशात

घिरट्या घाली गोलात

घोडा चाले टपटपटप

जातो किती डौलात

घरघर विमान येते

जाते कसे झोकात

घुबडाला आला घाम

म्हणतो झाका सूर्याला

घनदाट मेघ आले

पाऊस पडला पडला

करू नका घाण कोठे

माशी येईल घोंघावत

परिसर स्वच्छ ठेवा

वारा आला सांगत सांगत

संपते एक झाड तेंव्हा

संपते एक झाड तेंव्हा कमी होत असतो, 
तुमच्या माझ्या आयुष्यातील एक-एक श्वास !
संपते एक स्त्री-भ्रूण तेंव्हा कमी होत असतो, 
माणुसकी टिकणार हा आपला विश्वास !!

महाभारत व्याख्यानमाला १६ व १७ यक्षप्रश्न भाग 5 Mahabharat -- Yaksha Pras...

पक्ष्यांच्या अभयारण्यांत --ललित सुरजन यांच्या कवितेचा मराठी अनुवाद

पक्ष्यांच्या अभयारण्यांत
--ललित सुरजन यांच्या कवितेचा मराठी अनुवाद

पक्ष्यांच्या अभयारण्यात

हिमप्रदेशात कुठेतरी , किनारी , 

टुरिस्ट ऑफिसात लटकंतय् एक जीर्ण पोस्टर, "चिलका" 

बघत म्हातारे हंस , 

हताश होऊन माना हलवताहेत!

सारस जोडप्याच्या घरात आहेत एक आल्बम भरून फोटोग्राफ्स, 

शेवटच्या भरतपूरच्या ट्रिपचे 

केव्हा बरे गेलो होतो, तेही आता आठवत नाही. 

पण पोराबाळांना दाखवायला बरा आहे आल्बम! 

हंस, सारस आणि त्यांच्या तमाम दोस्तांना, 

आता हवा आहे एखाद्या नव्या जागेचा पत्ता , 

कारण इकडे रात्रंदिवसाच्या कोलाहलाने शिणलेली नबाबगंज झील, 

आता  अजूनच थोडी कोरडी होत चालली! 

सगळ्या अभयारण्यातून आता, अभय आहे फक्त शिकाऱ्याना, 

त्यांची चलाखी ओळखू शकतात फक्त चतुर बगळे,

भात शेतांच्या बंधाऱ्या जवळील टेलिफोन बूथ वरून 

तेच एसटीडी कॉल करतात मित्रांना आणि नातेवाईकांना, 

की इथल्या वातावरणांत धोका आहे! 

फोन करून परत जातात, आपापल्या झाडांवर, 

नीलकंठांना मात्र ते सुचलेलं नाही 

रेल्वे लाइनच्या कडेला विजेच्या तारांवर बसून वाट बघतात.

दोस्तांना घेऊन येणाऱ्या गाडीची , 

आणि निराश होतात, बापडे! 

गाव वेशीच्या तलावाजवळ म्हाताऱ्या झाडावर बसंलाय् पोपट- 

एक पिल्लू सायंकाळच्या सुर्याचे प्रतिबिंब न्याहाळीत 

पण धास्तावलेली आई 

रागे भरत त्याला घेऊन गेली! 

त्याच वेळी ,

जर्जर भिंती , रिकाम्या खोल्या आणि शंभरेक कुलपांच्या 

थोरल्या वाडयाच्या कैलारू छपरात , 

चर्चा करतंय् एक कबूरतरांच जोडपं, 

चोचीत धरून एक दिवस आणल्या होत्या त्यांनी 

थोडया तुरीच्या शेंगा आणि दाणे विखरून टाकले होते. 

वाडयातल्या कच्च्या अंगणात, त्या थोडक्या बियातून उगवली आहेत, 

थोडकीशी झाडं, पोचलेली आता वाडयाच्या छपरापर्यत, 

हळदी-केशरी फुलातून निघालेल्या फळभाराने , 

झुकली आहेत तुरीची झाडं ! 

खूषीत आहे आता, कबूतरांच जोडपं 

आणि शोधतंय् आसपास, आहे का कुणी संदेशवाहक कबूतर? 

सगळीकडे खबर द्यायला हवी आहे. 

सगळ्या दोस्तांना, सगळ्या आपल्यांना, 

की संकटातही अजून कधीतरी फुलं उमलतात!

(मूळ हिंदी --अक्षरपर्व, डिसेंबर१९९८ मधून साभार)

मराठी -- पालकमित्र दिवाळी 1999 मधे

मूळ हिंदी-ललित सुरजन

अनुवाद- लीना मेहंदळे

वर्णिकाओं, सुनो, तुम रातको बाहर ना निकलो

गर्भनाल पत्रिका के लिये मेरी लघु-कविता --

वर्णिकाओं, सुनो   
तुम रातको बाहर ना निकलो
तुम घरसे बाहर ना निकलो
तुम माँ के पेटसे ना निकलो 
तभी तुम हमसे बचोगी।
हम हैं रावण 

और राम तो इस देशसे विदा हो चुके हैं
हम हैं द्यूत-सभाके दुःशासन और कर्ण 

और कृष्ण तो इस देशसे विदा हो चुके हैं
चण्डी-काली-दुर्गा -- वो क्या होता है -- ऐसा भी कोई कभी इस देश में है या था क्या
और हमारी माँकी बात ही मत करो --वह होगी किसी वृद्धाश्रममें - 

इस देशसे मातापूजन की संस्कृति भी निकल चुकी है।
अब तो बस हमारा ही राज है -- हम हैं वो जो ढूँढते मिलेंगे शिकार बलात्कारके लिये।
और अगर मर गई सारी लडकियाँ तो लडकोंकाही शिकार करेंगे।

-- लीना मेहेंदळे ९ अगस्त (क्रांतिदिन) २०१७

पसायदान --ज्ञानेश्वर -- शेवटची ४ कडवी

अब विश्र्वात्मक देव को नमन।

होता वाग्यज्ञ का समापन।

तुष्ट हों, दें मुझे दान।

प्रसाद का।

                  कि दुष्टों की दुष्टता हटे,

                  सत्कर्मों में चित्त लगे।

                  परस्परों में प्रीती बढे,

                  मैत्र-भाव से।

दुरितों का तिमिर छटे।

विश्र्व स्वधर्म सूर्य देखे।

जो जो चाहे वही लहे।

प्राणी जात।

                  चंद्रमा ज्यों अलांछन।

                  मार्तण्ड ज्यों तपाहीन।

                  ऐसे ही सबों को सज्जान।

                  सगे होवें।

श्री विश्र्वेश्र्वर ने तब कहा।

यही तुझको प्रसाद दिया।

इस वर से ज्ञानदेव हुआ।

सुखिया सुखिया।

सुखिया सुखिया।

सुखिया सुखिया।

................................................

एका अनुवादाची कथा -निजधर्म -केसरी २३ मे १९९९

रविवार दि. २३ मे १९९९ केसरी

एका अनुवादाची कथा

लीना मेहेंदळे

गेल्या वर्षी सुधीर मोघे केसरीसाठी ‘स्वच्छंद’ या सदरातून सुमारे वर्षभर लेखन करीत होते. डिसेंबरमध्ये आम्ही सहज भेटलो तेंव्हा  त्यांनी कविश्रेष्ठ कुसुमाग्रजांबद्दल एका योगायोगाने घडून गेलेल्या प्रसंगाची आठवणदिली . तात्यासाहेबांची एक खूप जुनी कविता त्यांच्या कोणत्याहि काव्यसंग्रहात यायची राहून गेली होती. पण मोघेंना त्या कवितेचे भारी अप्रूप वाटून त्यांनी तेव्हापासून ती कविता स्मरणांत ठेवली होती व  कित्येक प्रसंगी आता ही तात्यासाहेबांची कविता असे सांगत म्हणून दाखविली होती. दुस-या कलाकाराची चांगली कलाकृति आवडली की, कुठल्यातरी अंतरंग प्रक्रियेने ती कलाकृति आपलीच असावी, इतके आपण भारावून जातो. तसेच सुधीर मोघेंचे या कवितेबद्दल झाले होते. पुढे कधीतरी ही बातमी (म्हणजे मोघे यांनी ती कविता कशी जपली, कशी म्हटली, इत्यादी) तात्यासाहेबांपर्यंत पोचून त्यांचे कौतुकाचे पत्र मोघेंना आले वगैरे सविस्तर आठवण त्यांनी सांगितली.

मीही नुकतेच तात्यासाहेबांच्या कवितांचे अनुवाद केले होते व माझ्यामते ते छान जमले होते. सुधीर मोघेंसारखे कवि  भेटल्यावर हा कविता अनुवादाचा विषय निघालाच. मी त्यांना माझे काही अनुवाद ऐकवले. विशेषतः ज्या कविता  खास लयीत होत्या व त्यांचा अनुवादही तसाच काव्यमय व लयमय होऊ शकला होता अशा कविता. मोघेंना ते अनुवाद आवडून पटकन त्यांनी म्हटले, ‘तर मग ही माझी आवडती कविता पण उतरवून घ्या आणि हिचा पण अनुवाद करा. ही तुम्हाला तात्यासाहेबांच्या प्रकाशित काव्यसंग्रहात सापडणार नाही, पण अनुवाद तुम्हाला छान जमेल.’

ती कविता उतरवून घेत असतानाच मी म्हटले, ‘छे फार कठीण जाईल या कवितेचा अनुवाद करताना.’ तरी पण कविता लिहून घेतली. 

आणि अजून तात्यासाहेबांच्या कवितांचा अनुवाद करण्याचा मूड चालूच आहे. अनुवादही होत आहेत. या भारावलेल्या अवस्थेत ती कविता पण अनुवादित केली ती अशी-

निजधर्म

गुण दिन का होता प्रकाश है

रात्री का गुण श्यामलता

नभका गुण हैं निराकारता

मेघों का गुण व्याकुलता

श्रेयस्कर वह हो या ना हो

निजधर्म बिना है नही गति

कैद चराचर अपने गुण में

वहीं मुक्तता वहीं रति

क्या कह सकते कभी धरासे

नदिया के सम बही चलो?

चकाचौंध बिजली को, फूलोंपर

शबनम सी खिली रहो?

ऐसा ही मेरा होना भी

इसके जैसा एक यही

कालचक्र की अनंततामें

एक समान दूजा नाही 

अछेद्य मुझसे अभेद्य मुझसे

बुरा-भलापन मेरा

छूट गया गर शून्य के सिवा

बाकी रहा क्या मेरा?

निजधर्म

दिवसाचा गुण प्रकाश आहे

रात्रीचा गुण श्यामलता।

गुण गगनाचा निराकारता

मेघांचा गुण व्याकुळता।।

श्रेयस्कर तो असो नसो वा

निजधर्माविण नाही गति।

कैद चराचर अपुल्या ठायी

त्यात मुक्तता त्यात रति।।

सांगशील का कधी धरेला

वाहत जा तू जळापरी।

धगधगत्या बिजलीस बसाया

दवाप्रमाणे फुलावरी।।

तसेच मी पण आहे माझे

त्यांसारखे तेच असे।

अपार काळामध्ये बनावट

एकाची दुस-यास नसे।।

अभेद्य असले अजिंक्य असले

भले-बुरे पण तुटेल का?

तुटल्यावरती आणिक काही

शून्यावाचून उरेल का?

-कुसुमाग्रज